بنهند و پرچمى برافراشته ، نزد آنها بگذارند رها نمىكردند ! » ( اذ لم يتركوهم هملا « 1 » به غير طريق واضح و لا علم قائم ) . بديهى است منظور امام ( ع ) از تعبير بالا همان چيزى است كه در حديث ثقلين آمده است كه طبق اين روايت متواتر ، پيامبر اكرم ( ص ) فرمود : « من از ميان شما مىروم و دو چيز پر ارزش در ميان شما به يادگار مىگذارم : كتاب خدا و عترتم كه اگر به اين دو تمسك جوييد هرگز گمراه نخواهيد شد و اين دو از يكديگر جدا نمىشوند تا در كنار حوض كوثر نزد من آيند » . « 2 » البته در ادامهء كلام آن حضرت نيز ، بحث جامعى در بارهء كتاب اللّه ( قرآن مجيد ) شده است و امّا در بارهء عترت ، گر چه بحثى نيامده ولى در خطبه‌هاى ديگر نهج البلاغه چنان كه اشاره خواهيم كرد كرارا بحث شده است . تعبير به ( علم قائم ) در پايان كلام مولا ممكن است اشاره به اوصيا بوده باشد . به هر حال دلسوزى پيامبران نسبت به امّتها منحصر به حال حياتشان نبوده است و بدون شك ، نگران آيندهء آنها نيز بوده‌اند بيش از آنچه پدر به هنگام وفات ، نگران فرزندان خردسال خويش است ، به همين دليل نمىتوان باور كرد كه آنها را بدون برنامهء روشن و سرپرست و وصى ، رها سازد و زحمات يك عمر خويش را براى هدايت آنان بر باد دهد . نكته‌ها 1 - اديان و مذاهب قبل از بعثت پيامبر اسلام ( ص ) در عبارات فوق ، اشارات كوتاه و بسيار پر معنى در بارهء اديان و مذاهب عرب و غير عرب در عصر جاهليّت و قبل از بعثت پيامبر اسلام ( ص ) شده است و به

--> ( 1 ) « همل » از مادهء « همل » ( بر وزن حمل ) به معنى رها كردن چيزى توأم با بىاعتنايى است . ( 2 ) براى آگاهى بيشتر از اسناد حديث ثقلين و تواتر آن نزد علماى اهل سنّت و دانشمندان شيعه به كتاب « پيام قرآن » ، جلد 9 مراجعه فرماييد .